8. decembar

Detalji: Objavljeno 03 Decembar 2017

Pojmovnik - Pokušaj pojašnjenja nekih od pojmova koji se najčešće javljaju uz suočavanje s prošlošću

Preuzeto iz: “Pomirenje?! Priručnik za rad na suočavanju sa prošlošću kroz treninge i radionice”, Ivana Franović, Nenad Vukosavljević, Tamara Šmidling, Centar za nenasilnu akciju Beograd-Sarajevo, 2012.

Restorativna¹ pravda je koncept u krivično-pravnom sistemu koji se ubrzano razvija počevši od 70-ih godina XX veka. Zasnovan je na tradicijama plemenskih i starosedelačkih zajednica Afrike, Severne Amerike, Australije i Novog Zelanda, a elementi koncepta restorativne pravde stari su verovatno koliko i prve ljudske društveno-političke zajednice. Koncept je zasnovan na kritici klasičnog modela retributivne² pravde po kome činjenje krivičnog dela prvenstveno predstavlja povredu zadate pravne norme, te država, odnosno njen krivično-pravni sistem, imaju zadatak da tu normu zaštite kažnjavanjem počinitelja. Proces restorativne pravde, nasuprot tome, počiva na uverenju da je krivično delo povreda ne samo zakonskih propisa, već najpre osnovnih prava žrtve i vrednosti zajednice/društva. Zbog toga se velika pažnja posvećuje potrebi da se žrtva aktivno uključi u procesuiranje krivičnog dela, da se humanije postupa prema počionicama i da se da prilika zajednici da učestvuje u procesu popravljanja štete i rehabilitacije i resocijalizacije počinitelja, ali i njihovih žrtava.

Pojam restorativne pravde se različito razumeva, tako da postoji više definicija tog pojma. Na primer, Tony Marshall navodi da je restorativna pravda "proces u kome strane koje su imale udela u određenom krivičnom delu zajedno rešavaju kako će se nositi sa posledicama tog dela i njegovim implikacijama u budućnosti”.³

Restorativna pravda se zasniva na četiri osnovna principa: "1) princip personalizma, tj. shvatanje krivičnog dela pre svega kao povrede ljudi i međuljudskih odnosa; 2) princip popravljanja štete nastale krivičnim delom; 3) princip učešća (počinilaca, žrtava i šire zajednice); 4) princip reintegracije." ⁴

Danas se principi restorativne pravde primenjuju u velikom broju zemalja širom sveta, u različitim kontekstima i sa donekle različitim razumevanjem prioriteta unutar tog koncepta (da li je važniji sam restorativni proces, ili bi pažnju trebalo posvetiti ishodima tog procesa). I UN i druge međunarodne organizacije preporučuju korišćenje ovog koncepta koji može imati primenu u širokom spektru društvenih problema – od bavljenja problemom maloletničke delikvencije do oporavka i izgradnje mira u podeljenim društvima koja su iskusila ratove, masovne zločine i genocid. U kontekstu takvih društava primena koncepta restorativne pravde može biti od jako velikog značaja, posebno kada se ima na umu da ovaj koncept zagovara ne utvrđivanje ili odbacivanje, već prihvatanje odgovornosti od strane počinitelja za nedela koja je počinio kao i za pokušaj popravljanja načinjene štete za žrtve i zajednicu u celini. Restorativna pravda takođe povećava mogućnost za aktivno učešće svih zainteresovanih i međusobno razumevanje žrtava i počinitelja.

Ovaj koncept je često kritikovan kao proces koji zapravo vodi ka izbegavanju kazne za počinjena nedela, što zagovornici restorativne pravde odbacuju navodeći konstruktivan uticaj na zajednice u kojima su primenjivani neki od modela restorativne pravde. Jedan od takvih modela koji se u literaturi najčešće spominje jesu Gacaca sudovi u Ruandi koji su odigrali važnu ulogu u procesu tranzicione pravde u zemlji koja je preživela genocid. /T.Š./

1Od engleske reči restore = obnoviti, oživeti, ozdraviti.
2Od engleske reči retribute = uzvratiti, kazniti.
3Tony Marshall, Restorative Justice: An Overview (London: Home Office Research Development and Statistics Directorate, 1999), str. 5.
4Sanja Ćopić, "Pojam i osnovni principi restorativne pravde". U: Temida, maj 2007, str. 31.

Detalji: Objavljeno 03 Decembar 2017

Pomirenje je jedan od temeljnih pojmova koji se koriste u kontekstu rada na suočavanju sa prošlošću. Takođe, reč je i o terminu koji izaziva neslaganja i kontroverze, kako među teoretičarima/kama, tako i među praktičarima/kama, tj. aktivistima/kinjama širom sveta koji deluju u društvima koja se oporavljaju od masovnih kršenja ljudskih prava iz prošlosti. Kako primećuje David Bloomfield, važnost ovog koncepta je generalno priznata, dok u isto vreme postoje velika neslaganja o tome šta pomirenje zapravo znači, te na koji je način povezano sa drugim konceptima i procesima kao što su pravda, izgradnja mira, demokratizacija i politički razvoj.¹

Prva dilema tiče se same suštine koncepta pomirenja – da li je reč o procesu, ili o konačnom ishodu različitih procesa u društvu? Ukoliko pomirenje shvatimo kao proces, sledeće je pitanje šta taj proces uključuje i u kom vremenskom okviru? Shvaćeno kao ishod, odnosno kao krajnje stanje nakon nekih procesa, pitanje pomirenja otvara nove dileme oko toga kako izgleda jedno “pomireno društvo”, kako znamo da smo taj cilj postigli, kako možemo izmeriti nivo pomirenja, te koliko je uopšte realno postavljati tako nešto kao cilj?

Druga grupa pitanja nalazi se u vezi sa vrednosnim shvatanjem koncepta i procesa pomirenja – je li ono zaista neophodan preduslov političkog oporavka i demokratskog razvoja podeljenih društava? Može li se sa istim uspehom primenjivati i na inter-personalnom i na kolektivnom nivou? Mora li uključivati kao svoj obavezan element i kontroverzan pojam oprosta? Dešava li se pomirenje na uštrb saznavanja istine i dostizanja zadovoljavajućeg stepena pravde za žrtve različitih vidova nasilja iz prošlosti?

Razumevanja koncepta pomirenja bliska kontekstu izgradnje mira stavljaju naglasak na izgradnju odnosa u društvu u kome postoje oštre linije podele. John Paul Lederach tako pomirenje shvata kao proces koji gradi i trudi se da zaleči “pokidane niti života i odnosa među pojedincima i u široj zajednici”^2. Proces pomirenja usmeren je ka budućnosti. Po Lederachu, osnovni zadatak i glavni doprinos pomirenja jeste “traganje za inovativnim načinima da se stvori vreme i mesto u okviru različitih nivoa pogođene populacije, a za integrisanje, prihvatanje i ophođenje sa bolnom prošlošću i neophodnoj zajedničkoj budućnosti, kao sredstvima za suočavanje sa sadašnjicom.”³ On takođe smatra da proces pomirenja sadrži četiri osnovna elementa, koji su međusobno povezani i utiču jedan na drugi: mir, pravda, istina i milosrđe/oprost.⁴

Pomirenje se često razumeva kao kompleksan proces koji obuhvata četiri međusobno povezana glavna instrumenta: proces zalečenje rana preživelih, neki oblik retributivne ili restorativne pravde, traganje za istinom i njenim javnim prepoznavanjem i reparacije.⁵ Iako u promišljanju i konceptualizaciji pojma pomirenje prevladava mišljenje da je neophodno da ovi elementi budu dobro povezani i u skladu jedni sa drugima, te da pomirenje koje promoviše stav “šta je bilo – bilo je” nikako ne može biti dobar pristup teško ranjenim društvima, ipak primeri sa terena iz različitih delova sveta pokazuju kako postoje stalne napetosti između ovih elemenata. U mnogim društvima, uključujući i Bosnu i Hercegovinu, u javnom prostoru vode se žestoke diskusije o tome da li su za to društvo važnije istina ili pomirenje; da li bi primat trebalo da ima pravda ili mir; treba li pomirenje biti inicirano od strane države i njenih institucija (takozvani pristup “odozgo ka dole”) ili ono treba krenuti od samih građana/ki kao glavnih aktera ovog procesa (tzv. pristup “odozdo ka gore”). Posebno žestoke reakcije, pogotovo među nekim žrtvama, izaziva javno proklamovanje pomirenja kao procesa koji teži harmoniji među suprotstavljenim grupama i /ili koji insistira na oprostu kao uslovu svih uslova za miroljubivu koegzistenciju u budućnosti.

Dobro uočavajući kako takve postavke zapravo predstavljaju balast ovom veoma važnom procesu, Bloomfield predlaže razlikovanje pomirenja kao procesa ponovne izgradnje odnosa koja se dešava na interpersonalnom nivou i koji uključuje kompleksne psihološke mehanizme, od političkog pomirenja koje on određuje kao “pragmatičniji i manje ambiciozan proces koji uključuje razvitak efektivnih političkih i društvenih odnosa”⁶. Političko pomirenje po njemu ne zahteva oprost niti uzajamnu ljubav bivših neprijatelja već započinje minimumom suživota i “postepeno negujući osnovno poštovanje kako za nove institucije tako i za bivše neprijatelje, ima za cilj razvijanje navike zajedničkog upravljanja društvenim i političkim procesima i institucijama”.⁷

Prema Dan Bar-Onu, koncept pomirenja bazira se na uverenju da je osim pravnog i političkog sporazuma koji dolazi odozgo - nadole, nužan i edukativan i sociopsihološki proces odozdo - nagore tokom koga će doći do odustajanja dojučerašnjih neprijatelja od mržnje, želje za osvetom, nepoverenja i bola, kao i identiteta koji je nastao tokom konflikta. Očekuje se da će se novi identiteti stvarati zajedno sa novim vezama između bivših neprijatelja i da će se vratiti korenima konflikta, a ne samo nesrećnom ishodu. Time se umanjuje i opasnosti od obnavljanja nasilja. Bar-On takođe skreće pažnju da svaki konflikt ima sopstvenu biografiju i veoma je teško prevesti postkofliktno iskustvo iz jednog konteksta u drugi. To povlači potrebu za stalnim preispitivanjem u kojoj meri je ono što se odnosi na jedan kontekst relevantno u drugom.⁸ /T.Š./

1David Bloomfield, “On Good Terms: Clarifying Reconciliation”. U: Berghof Report br. 14, oktobar 2006, str. 3.
2John Paul Lederach.“Civil Society and Reconciliation”. U: C. A. Crocker i dr., ur. Turbulent Peace: The Challenges of Managing International Conflict (Washington D.C.: USIP, 2001), str. 842.
3John Paul Lederach. Building Peace: Sustainable Reconciliation in Divided Societies (Washington: U.S. Institute of Peace, 1997), str. 35.
4Videti Lederach. “Civil Society and Reconciliation”.
5Videti David Bloomfield, Teresa Barnes i Luc Huyse, ur. Reconciliation After Violent Conflict: A Handbook (Stockholm: International Institute for Democracy and Electoral Assistance, 2003).
6David Bloomfield, “On Good Terms: Clarifying Reconciliation”, str. 29.
7Ibid.
8Videti Dan Bar-On. Reconciliation revisited: For more conceptual and empirical clarity. Predavanje u Centru za interdisciplinarne postdiplomske studije Univerziteta u Sarajevu, 2005. Dostupno na: www.war-crimes-genocide-memories.org/fajlovi/lectures/02_lectures__danBarOn.pdf.

Detalji: Objavljeno 03 Decembar 2017

Oprost je pojam koji verovatno izaziva najviše kontroverzi, posebno u slučajevima kada je reč o nasilju širokih razmera ili čak genocidu. U najmanju ruku se radi o konceptu oko koga ni u tzv. stručnoj javnosti ne postoji konsenzus šta on tačno znači i šta podrazumeva. Često je izjednačavan s pomirenjem. Neki tvrde da bez oprosta nema pomirenja i trajnog mira, neki da je očekivati oproštaj od onih koji su pretpeli velike patnje nemoralno ili je to čak nemoguće, neki ga smatraju isključivo religioznim konceptom koji je primenjiv na religiozne zajednice, itd.

Interesantno je da se za oprost kao koncept ne može reći da je razrađen, iako postoji u mnogim religijama s vekovnom tradicijom, a u nekima je čak jedna od temeljnih vrednosti; bar u monoteističkim: judaizmu, islamu i hrišćanstvu. I to polazeći od samog razumevanja boga koji je milostiv i koji prašta. U Kuranu, oprost se pominje u mnogim ajetima, u hrišćanstvu postoji verovanje da nas opraštanje čini bližim bogu, a i u judaizmu sposobnost da se oprosti spada među božanske kvalitete. Stoga, ove religije imaju veliki potencijal za promociju koncepta oprosta. Međutim, može se steći utisak u religijama nesumnjivo prisutni koncept oprosta često selektivno primenjuje kada su u pitanju oni koji su doživljeni kao neprijatelji, odnosno kao neverujući ili nevernici. Još jedna kritika ovog religioznog koncepta oprosta je to da on, s druge strane, lako može postati sredstvo kojim se po potrebi umiruju i pacifikuju vernici koji se mogu pobuniti zbog određene nepravde.¹

Traženje oproštaja i izvinjenje se često izjednačavaju i poistovećuju. Johan Galtung na sebi svojstven jednostavan način opisuje u čemu je razlika:
“Izvinjavam se.” = “Voleo/la bih da to nisam uradio/la i obećavam: neću više.”
“Prihvatam tvoje izvinjenje.” = “Verujem ti, idemo dalje.”
“Molim te, oprosti mi.” = “Molim te oslobodi me osećaja krivice prema tebi.”
“Opraštam ti.” = “Ovim te oslobađam osećaja krivice prema meni.” ²

Galtung pri tom napominje da počinilac mora na neki način da zasluži da mu bude oprošteno. Minow smatra da oprost bez dobrog razloga znači prihvatanje delikta nad sobom i devalvaciju sebe.³ Često je iskreno pokajanje ono što se smatra preduslovom. Verovatno je teško oprostiti nekome ko se ne kaje zbog svog zlodela, dok se oprost čini vrlo zamislivim ako se počinilac kaje. To važi za slučaj kada je situacija crno-bela, odnosno kada je sami percipiramo kao crno-belu: žrtva je žrtva, a počinilac je počinilac (takva podela bi činila život i rasuđivanje jednostavnijim). Međutim, često je kontekst malo ili mnogo kompleksniji, pa se može dogoditi da je počinilac prethodno bio žrtva sadašnje žrtve, ili ima percepciju da je bio žrtva jer su članovi grupe kojoj pripada bili žrtve, ili je bio prisiljen da počini zlodelo, ili nije bio svestan da će određeni njegov čin imati takve posledice, odnosno nije mu bila namera da napravi zlo, ali je splet okolnosti bio takav, itd. Pa čak i u ovim situacijama, kada se radi o stravičnom nasilju i/ili velikom gubitku, može biti sasvim razumljivo da žrtva ne može da oprosti.

Mnogi oprost razumeju kao proces koji se dešava između žrtve nasilja i počinioca. Međutim, Andrew Rigby tvrdi da se radi o ličnom procesu koji ne zahteva učešće onih koji su počinili zlodelo, odnosno počinioci ne moraju ni da znaju za njega.⁴ Doduše, i njegovo razumevanje oprosta je malo “labavije”, za njega je to proces koji se dešava kada ljudi zarad mira nalaze način da izađu na kraj sa svojim gubitkom, kada bivaju spremni da nastave život, da puste prošlost i zaborave želju za osvetom. On smatra da je potrebno da prođe neko vreme da bi ljudi počeli da razvijaju kapacitet za oprost, i to prvo da “oproste prošlosti” u smislu prevazilaženja starih mržnji i želje za “poravnavanjem računa”, i kako kapacitet raste da oproste “drugom”, otkrivajući znake ljudskosti u onima koje su mrzeli i prezirali. Odnosno, Rigby tvrdi: U središtu ovog teškog procesa leži sposobnost da se napravi razlika između počinioca i njegovih dela, a ovo opet zahteva prepoznavanje čovečnosti drugog, koliko god to teško bilo. No upravo u tom prepoznavanju i sebe i drugog kao ljudskih bića leži seme zajedničke budućnosti. 5

Time je oprost proces koji ide paralelno s pomirenjem, odnosno delom se i preklapa s njim, jer kako kaže Ugo Vlaisavljević: “Pomirenje ne znači ništa drugo nego nemani dati ljudski lik.”⁶

1Videti Marc Gopin. “Forgiveness as an Element of Conflict Resolution in Religious Cultures: Walking the Tightrope of Reconciliation and Justice.” U: Mohammed Abu-Nimer, ur. Reconciliation, Justice and Coexistence: Theory and Practice (Lanham: Lexington Books, 2001): 87-99.
2Johan Galtung. “After Violence, Reconstruction, Reconciliation, and Resolution: Coping with Visible and Invisible Effects of War and Violence.” U: Mohammed Abu-Nimer, ur. Reconciliation, Justice and Coexistence, str. 7.
3Martha Minow. Between Vengeance and Forgiveness, str. 17.
4Andrew Rigby. “Forgiving the Past': paths towards a culture of reconciliation.” Paper presented at the IPRA Conference. Tampere, Finland: August, 2000.
5Ibid.
6Ugo Vlaisavljević. “Pomirenje kao najveća potreba i najveća opasnost.” Predavanje održano u Blagaju, BiH, 19.06.2011. godine u okviru programa “Korak dalje u izgradnji mira. Vrednosti i prakse”. Videti dokumentaciju modula “Treba li nam pomirenje? Mogućnosti, prepreke, izazovi.”, Centar za nenasilnu akciju, 2011.

Detalji: Objavljeno 03 Decembar 2017

Mesta sećanja podrazumevaju kako ona mesta na kojima je došlo do stradanja, tako i ona mesta koja su izgrađena i/ili uređena sa ciljem očuvanja sećanja na strašne događaje iz prošlosti.

Memorijalizacija, u užem smislu reči, jeste obeležavanje javnog prostora materijalnim podsetnicima (spomenicima, muzejima, spomen-pločama itd.) na važne događaje iz prošlosti, odnosno na centralna istorijska zbivanja ili ličnosti bitne za kontekst geografskog prostora u kojem se nalaze. U širem smislu ona obuhvata i druge oblike materijalizacije javnog sećanja: kulturno stvaralaštvo (literatura, film, likovna umetnost, muzika itd), obeležavanje spomen-dana, komemoracije, itd. koje za cilj imaju očuvanje sećanja na određeni, političkom dominacijom određeni, način. Memorijalizacija ima za cilj materijalizaciju kolektivnog pamćenja vremena u kojem nastaje, i izgradnju budućeg trajnog kolektivnog sećanja na određeni istorijski događaj i period.

Memorijalizacija je institucionalizovan oblik sećanja, koji reflektuje kako dominantni istorijski diskurs, tako svojom formom određuje i pripadnost kulturi sećanja podneblja i vremena kojem pripada.

Spomenici predstavljaju materijalni trag, ishod politike sećanja, oni su plod dominantnog diskursa i nastaju političkom voljom, angažujući i/ili konsultujući u procesu osmišljavanja, svedoke, žrtve, umetnice/ke, političare/ke i širu javnost.

Za razliku od naših jezika, u nemačkom jeziku postoje različiti termini za spomenike koji su podignuti u ime sećanja na određena dostignuća i/ili zaslužne ličnosti – Denkmal i spomenika čija uloga je da podsećaju i opominju na strašne događaje – Mahnmal (opomenik). /N.V./

Detalji: Objavljeno 03 Decembar 2017

Pojmovnik - Pokušaj pojašnjenja nekih od pojmova koji se najčešće javljaju uz suočavanje s prošlošću

Preuzeto iz: “Pomirenje?! Priručnik za rad na suočavanju sa prošlošću kroz treninge i radionice”, Ivana Franović, Nenad Vukosavljević, Tamara Šmidling, Centar za nenasilnu akciju Beograd-Sarajevo, 2012.

Politika sećanja postavlja ideološki i vrednosni okvir kolektivnom sećanju, ona je najčešće proizvod dominantne linije unutar diskursa kolektivnog sećanja određene grupe, što je "hegemona slika prošlosti koju nameće vladajuća grupa"^1. Na našim prostorima, u retkim slučajevima, ima i primera ustanovljenja alternativnih oblika politike sećanja koje se, uglavnom, vrednosno sukobljavaju sa dominantnim. Politika sećanja ima za cilj da iscrta horizonte sećanja, da odredi i imenuje centralna istorijska zbivanja sopstvene epohe i da ih vrednosno definiše i shodno tome artikuliše pouku za budućnost koju društvo treba da zapamti. Utoliko nije neobično da postoje različite politike sećanja: u društvu u kojem postoji mogućnost slobodnog izražavanja postoje javno izražena različita ideološka i vrednosna opredeljenja. Nasuprot tome, autoritarni režimi ne trpe postojanje drugačijeg diskursa. "Prošlost je sredstvo vladanja, jer priče učvršćuju autoritete i stvaraju socijalni smisao."²

Postoje najmanje dva moguća načina poimanja kulture sećanja. Prvi bi bio onaj koji podrazumeva da je kultura sećanja prožeta i određena ideološkim sadržajima, te se po njima može kategorizovati. Način upotrebe sećanja za kreiranje sadašnjosti je određen interesima kojima se vode grupe koje su akteri sećanja. Ovakvo poimanje kulture sećanja je dosta blisko pojmu "službene politike sećanja".

Drugi način poimanja podrazumeva veći odmak od samog sadržaja politike sećanja i opisuje načine na koje pamtimo kao društvo, kolektiv. Različite grupe imaju različite dominantne narative, kao pojednostavljene i uopštene sadržaje sećanja i samim tim različite politike sećanja, mada mogu pripadati istom kulturnom obrascu, tj. istoj kulturi sećanja. Ti obrasci čak mogu biti nekritički preuzeti iz vremena dominacije ideologije koja je poražena i koju politika u sadašnjem vremenu definiše kao štetnu i neprijateljsku. Utoliko je kultura sećanja dobrim delom nezavisna od politike sećanja, ona je skup formi kroz koje se politika sećanja sprovodi i u okviru koje mogu postojati međusobno sukobljeni sadržaji. Jedan primer za to bi bili spomenici nacionalnim herojima iz ratova devedesetih, gde se na različitim stranama slave pojedinci koji se na drugoj strani doživljavaju kao zločinci. Forma je ista, kulturni obrazac je identitičan, folklorno okruženje je pripremljeno na isti način, jedino je sadržaj malo izmenjen, time što zločinca jednog etničkog porekla, u drugom prostoru menja zločinac drugog, odgovarajućeg porekla. U ovakvim okvirima, se može reći da je u zemljama bivše Jugoslavije kultura sećanja automat u državnom vlasništvu, koji pritiskom na različito dugme izbacuje karticu oslikanu različitim motivima, od raznih autora, ali autora koji su školovani na istom mestu, karticu odštampanu na isti način, na istom materijalu, iste veličine, istog roka trajanja i konzumiranu na isti način.

Kultura sećanja sama po sebi ima tek ograničen uticaj na politiku sećanja, pa tako neki alternativni kulturni modeli, koji odstupaju od dominantnog, kao npr. akcije komemoracija na zabranjenim mestima ³ ili poezija koja tematizuje ratna stradanja, mogu biti preuzete i od strane onih koji zagovaraju mržnju. Sam kulturni obrazac koji se koristi ne određuje sadržaj kolektivnog sećanja. /N.V./

1 Todor Kuljić. Kultura sećanja: Teorijska objašnjenja upotrebe prošlosti (Beograd: Čigoja štampa, 2006), str. 9
2 Ibid, str. 10.
3 Mesta na kojima lokalne vlasti ne dozvoljavaju podizanje obeležja stradalima

Detalji: Objavljeno 02 Decembar 2017

Kada stvari posmatramo globalno, u čitavoj istoriji najvidljivije mirotvorke su svakako dobitnice Nobelove nagrade za mir. Nobelovu nagradu za mir do sada je dobilo 100 pojedinaca i 25 organizacija. I samo 15 žena, od kojih je samo njih osam nagradu dobilo pojedinačno, dok su je ostale laureatkinje dijelile sa drugim dobitnicama i dobitnicima. U prvih 75 godina dodjele Nobelove nagrade, dobitnice nagrade za mir bile su samo tri žene.

Znači li to da su žene manje zaslužne za mir u svijetu od muškaraca? Naravno, ne. Ali, ženski mirovni angažaman, kao uostalom i svaki drugi ženski angažman manje je vidljiv i manje vrednovan.

Interesantno je da se 2011. godine, kada su nagradu podijelile tri žene, Liberijke Elen Džonson Sirlef i Lejmah Gbovi, te Jemenka Tavakol Karman, rasplamsala debata na temu „da li je nagrada izgubila na značaju i vjerodostojnosti“!? Ta je debata čak bila žešća, nego povodom dodjele Nobela Evropskoj Uniji i američkom predsjedniku Baraku Obami, te kandidature Vladimira Putina za ovo priznanje.

Životne priče dobitnica Nobelove nagrade za mir mogu biti inspiracija svim ženama i svim mirovnjakinjama širom planete, jer dokazuju koliku snagu imaju znanje, upornost i građanska hrabrost, čak i kada ne uspiju u svom naumu da sačuvaju mir.

One su:

- Berta fon Sutner (1905) književnica iz Austrougarske
- Džejn Lora Adams (1931) feministkinja iz SAD, osnivačica prihvatilišta za siromašne emigrante u Čikagu
- Emili Grin Balč (1946) novinarka, sociologinja i istoričarka iz SAD, koja je upozoravala na opasnost od fašizma i nacizma
- Beti Vilijams i Meired Korigan (1976), osnivačice najuticajnijeg mirovnog pokreta u Sjevernoj Irskoj
- Majka Tereza (1979), katolička redovnica milosrdnica
- Alva Mirdal (1982), švedska političarka socijaldemokratkinja, borkinja za globalno razoružanje
- Anug San Su Kji, burmanska političarka, koju je režim držao u kućnom pritvoru od 1990., kad je pobijedla na izborima, do 2010. godine
- Rigoberta Menču Tun (1992), borkinja za socijalnu pravdu i etno-kulturno pomirenje u Gvatemali
- Džodi Vilijams (1997), iz SAD, borkinja protiv nagaznih mina
- Širin Ebadi (2003), prva žena sutkinja u Iranu, borkinja za demokratiju i ljudska prava žena i djece
- Vanagri Matai (2004), univerzitetska profesorica iz Kenije, zaštitnica šuma i prva žena
- 2011. nagradu dijele tri žene: Elen Džonson Sirlef, prva žena predsjednica Liberije, njena sunarodnjakinja Lejmah Gbovi, agilna mirotvorka, koja se, između ostalog, protiv građanskog rata borila „seksualnim štrjakom“ ili „lizistratskim otporom“, te Tavakol Karman, jedna od liderica „jasmin revolucije“ u Jemenu – najmlađa dobitnica Nobelove nagrade za mir

Među 15 laureatkinja istakla bih kratke biografije njih tri, koje pokazuju kako se sasvim različite žene, u različitim istorijskim prilikama i raznolikim angažmanima, mogu, svaka na svoj način, (iz)boriti za mir.

Berta fon Sutner

Berta fon Sutner (Austrougarska) prva je žena dobitnica Nobelove nagrade za mir, a po nekim izvorima upravo je ona svog prijatelja Alfreda Nobela inspirisala i nagovorila da ustanovi ovu nagradu. Priznanje je dobila 1905. godine. Bila je gorljiva protivnica rata, odlična poznavateljica tadašnjih političkih prilika u svijetu i godinama je upozoravala na opasnost od izbijanja velikog rata. Nije uspjela. Umrla je dva mjeseca prije početka Prvog svjetskog rata. Interesantno je da se ovih dana naveliko obilježava ili čak slavi stogodišnjica Velikog rata, nizom manifestacija i još dužim nizom debata na, i danas aktuelnu temu „ko je odgovoran za rat i da li se on mogao izbjeći“. Niko se, međutim, bar ne na našim prostorima, nije udostojio da bar pomene stogodišnjicu smrti mirotvorke koja je pokušala da taj rat spriječi.

Berta fon Sutner je bila plemkinja, kćerka habsburškog grofa i generala. Rođena je 1843. godine, kao Berta Kinski. Kada je njena porodica, nakon očeve smrti osiromašila, nije tražila bogatog muža spasioca, nego se, protivno običajima onog vremena, osamostalila i radila kao guvernanta. U porodici u kojoj se zaposlila zaljubila se u mladog grofa fon Sutnera i sa njim se tajno vjenčala i pobjegla na Kavkaz. Izopšten iz društva, bračni par je živio od književnosti, što je u ono vrijeme, kao i danas bilo teško. Po povratku u Austriju upoznaje Nobela, i kako je bila obrazovana i radoznala posvećuje se, uz književnost, prvim mirovnim pokretima. Godine 1889. iz štampe izlazi njen roman „Dolje oružje“, koji je uskoro postao ono što bi se danas zvalo svjetski bestseler. U tom romanu ona, za razliku od mase onovremenih književnih djela, koja rat slave kao vrhunac junaštva i viteštva, prikazuje rat onakvim kakav jeste: kao jad, bijedu, pogibelj, pustoš i uništenje ljudskog dostojanstva.

Popularna književnica nastavila je pisati, držati predavanja širom svijeta, agitovati za mir. Utemeljiteljica je prvih mirovnih pokreta u svijetu, mada je kao plemkinju tadašnji mirovnjaci, mahom socijaldemokrate, nikad nisu prihvatili kao sebi ravnu. Čak su je posprdno nazivali „mirovna Berta“. Njen uticaj je bio znatan, ali istinsko društveno priznanje dobila je tek nakon dodjele Nobelove nagrade za mir.

Vangari Matai

Vangari Matai (Kenija), dobitnica Nobelove nagrade za mir 2004. godine, prva je Afrikanka koja je dobila ovo priznanje.

Nagrađena je za „doprinos održivom razvoju, demokratiji i miru“. Ustvari, ova nevjerovatna žena je povezala borbu za očuvanje šuma, sa borbom za ženska/ljudska prava i borbom protiv korupcije, zloupotrebe moći, te borbom protiv represivnog režima i protiv moćnih kompanija koje su uništavale kenijske šume da bi gradile komercijalne plantaže.

Osnovala je 1977. godine Pokret zelenog pojasa, nevladinu organizaciju za borbu protiv deforestacije, koja je za više od tri decenije podstakla žene da zasade 30 miliona sadnica drveća. Drvo je tako u Keniji postalo simbol demokratije i borbe za ljudska prava i za očuvanje životnog prostora.

Ova naučnica, prva žena iz istočne Afrike sa titulom doktora nauka, po osnovnom obrazovanju biologinja, rođena je 1940. godine u jednom kenijskom selu, u vrijeme kad je njena domovina bila kolonija Velike Britanije. Pripadnica je naroda Kikuju. Nakon osnovnog i srednjoškolskog obrazovanja u Keniji, studirala je u SAD, u sklopu projekta koji je pokrenuo tadašnji senator Džon Kenedi. Na univerzitetu u Pitsburgu je magistrirala, a potom dobila posao na Univerzitetu u Najrobiju, ali nije počela da radi jer je pozicija predviđena za nju data drugoj osobi. Vangari smatra da je ovo bilo zbog rodne i plemenske diskriminacije. Ipak, dobila je posao zahvaljujući jednom njemačkom profesoru na Univerzitetu u Najrobiju, na odsjeku za veterinsrku medicinu. Na to je vjerovatno uticala i činjenica da je Vangari, uz biologiju, studirala i njemački jezik. Postala je prva žena šefica katedre i univerzitetska profesorica u Keniji.

Uz rad na Univerzitetu ona se aktivirala u NVO sektoru, u raznim oblastima, da bi se na kraju posvetila ekologiji. Shvatila je da mnogi problemi u Keniji proističu iz degradacije životne sredine. Zbog uništavanja šuma, koje su izvor prihoda najsiromašnijim slojevima stanovništva, koji su se bavili skupljanjem i prodajom drveta i poljoprivredom na malim imanjima uz šume, širi se pustinja, a sa njom i siromaštvo i glad. Podsticala je žene da sade drveće, a za svaku posađenu sadnicu dobijale su nadoknadu, odnosno neku vrstu stipendije.

U vrijeme režima Daniela Arapa Moia, bila je više puta u zatvoru, zato što se bunila protiv korupcije. Kandidovla se za predsjednicu Kenije 1997. godine, ali je njena kandidatura odbijena. Izabrana je u parlament 2002. a godinu kasnije je osnovala svoju političku stranku. Postala je pomoćnica ministra za životnu sredinu, prirodne resurse i divljinu. Prva je predsjednica Vijeća za ekonomiju, društvo i kulturu Afričke Unije.

Bila je udata za političara Mvangija Mataia, ali se on razveo od nje s obrazloženjem da je ona prepametna i da je ne može kontrolisati. Usput ju je optužio i za – preljubu. Vangari se usprotivila odluci o razvodu i sudiju nazvala nesposobnim i korumpiranim.

Majka Tereza

Dobitnica Nobelove nagrade za mir 1979. i jedina žena nobelovka sa Balkana.

Rođena je kao Agnesa Gondža Bojadžiju, Albanka iz Skoplja iz katoličke porodice. Zaredila se još kao 18-godišnja djevojka i 1950. osnovala katolički red Misionarki ljubavi, koje danas djeluju u 120 država svijeta. Služila je 70 godina siročadima, bolesnima, umirućima... i postala ikona milosrđa 20. vijeka. Po mnogim anketama proglašena je najhumanijom ličnošću stoljeća. Najviše je radila u Indiji u Kalkuti. gdje je napušteni hindistički hram 1952. preuredila u besplatan hospicij za umiruće siromahe, jedini takve vrste u ovoj mnogoljudnoj zemlji. Pomagala je i žrtvama radijacije u Černobilu, djeci u ratom zahvaćenom Bejrutu, gladnima u Etiopiji... i svuda po svijetu. Čak i u Banjaluci danas sestre milosrdnice iz reda koji je utemejila Majka Tereza imaju svoju malu misiju sa skloništem za beskućnike i javnom kuhinjom u kojoj se svakodnevno hrani 400 gladnih Banjalučana.

Iako uvjerena katolkinja, pomagala je svim ljudima bez obzira na religiju, a umirućima je omogućavala da se od ovog svijeta oproste u skladu sa svojom religijom: muslimanima su časne sestre čitale odlomke iz Kurana, hinduistima su donosile svetu vodu iz Ganga...

Beatificirana je i proglašena blaženom 2003. a u toku je postupak njenog proglašavanja sveticom.

Liberalniji krugovi su joj zamjerali što je bila rezolutno protiv razvoda i abortusa, što je mnogo novca iz donacija preusmjeravala na misionarski rad, te što u njenim skloništima i hospicima nisu korištene savremene metode njege i liječenja, pa često zarazni bolesnici nisu odvajani u karantin.

Milkica MILOJEVIĆ

(Izlaganje na Konferenciji “Iskustva i izazovi ženskog mirovnog aktivizma u BiH, rodni aspekt”, Banja Luka, 5. avgust 2014. godine)

Detalji: Objavljeno 02 Decembar 2017

Autobusko stajalište. Pored mene stoje tri žene i tužno komentarišu. Ulicu prelazi djevojka spuštenog pogleda. Jedna od ove tri prokomentarisa glasno, „Jadna, majku joj je granata ubila, eno baš pored one rampe.“ Druga je prekida „Šuti, eto je, nemoj o tome pričati.“ Stojim i pratim djevojku oborena pogleda. Breme tereta se osjeća po pokretima njezinih ramena. Pitam se je li mnogo ličila na majku?! Zašto da ne pričamo o njoj? Je li to tek tako, metak, zvuk, pad, smrt.
Tišina. Ne pričamo. Ne pamtimo. Zaboravljamo...

***

Tišine u kojima su žene zakopane, ponovo su odlučile prodrmati žene aktivistkinje. Sve to samo s jednim ciljem, a to je da se spriječi val zaborava. Pokušavam u toj tišini da dokučim kako su tom zaboravu gotovo uvijek izložene žene? Ipak, žene koje su izgubile život ili bile pogođene ratnim sukobima 90. godina u Bosni i Hercegovini su prosto istisnute iz svakodnevnice. Identično istisnute poput paste za zube, koju onako istisnutu bacimo u kantu za otpatke.

Foto:Tamara Zrnović

Jedno tijelo koje više nije tu. O tome se više ne govori, o tome se šuti. A ja, sjedeći u krugu mirovnih aktivistkinja u glavi stvaram slike kako je svaka od njih izgledala, šta je voljela da nosi, koja joj je omiljena boja... Koja je tvoja priča zaboravljena ženo? Da li si 90. godina stradala od metka, bola ili ti je srce puklo od tuge sukoba pod koji si dovedena, tek tako pred savršen čin. Raspala se Jugoslavija, jedno drugarstvo. „Ajmo nešto da učinimo zajedno...“, progovara jedna. “Nije fer da se sve te žene zaborave, tek tako.“, kaže druga. Neke od njih klimaju glavom. Otvara se priča, došaptavanje, komentari i planovi. U krugu u kojem uvijek sjede žene aktivistkinje jer je cilj da se vidimo, bitno je da sagledamo emocije koje nas obuzimaju dok razgovaramo.

Tu u tom krugu, žene okupljene oko jedne ideje, članice Inicijative „Mir s ženskim licem“, ustanovljavaju Dan sjećanja na žene stradale u ratu. Nema pogovora, nema diskusije jer se o tome ne diskutuje. Svaka priča je jednako važna i biramo neutralan datum 8. decembar. Datum koji ne ocrtava stradanje niti jednog naroda, kada se ne slavi niti jedan od praznika. Ali ipak je bitan taj 8. decembar jer je u sklopu 16 dana aktivizma – Globalne kampanje protiv rodnozasnovanog nasilja.

Zar ta tišina u koju su gurnuli sve ubijene žene nije nasilje? Jeste. I ubijeđena sam da tortura tek počinje. Znam da ćemo mi mirovne aktivistkinje koje trenutno sjede u sigurnom krugu biti izložene institucionalnom nasilju jer diramo tu tišinu u koju su bacili naše drugarice, sestre, majke, žene.

Čini mi se da smo spremne na to. Važno nam je da taj dan 8.12. - Dan sjećanja na žene stradale u ratu, uđe u kalendar državnih praznika. To je priča koja počinje da se priča. Prvo nasilje, prvi udarac od Komisije za ostvarivanje ravnopravnosti spolova Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine. Odbijeno, bez obrazloženja. Uprkos tom rezu, aktivistkinje na prostoru Bosne i Hercegovine organizuju ulične akcije kojim ukazuju na važnost da se 8. decembar institucionalizira kako bi se očuvalo sjećanje na žene koje su stradale u ratu. Time progovaramo da vlasti ne žele pamtiti žene koje su institucionalno ubijene.

Zašto smo zaboravile žene koje nisu danas tu s nama? Ubijene i dodatno ih ubijamo tišinom u koju ih guramo.

Svaki 8.12. se smrznemo pod decembarskim hladnim danom. Hladna je ta priča koja nije ispričana. Nikada nećemo saznati te priče, ali je važno da zapamtimo da je rat ´90.godina u BiH ubio neke žene i bitno je da u jednom danu se toga sjetimo.

Dok pišem ovaj tekst pripremamo se za ponovni izlazak na ulicu. Ovo će biti četvrta godina obilježavanja 8.12. – Dana sjećanja na žene stradale u ratu i to bez institucionalne podrške, a tražimo je stalno i tražiti ćemo je i dalje.

Pišem ovaj tekst jer želim da vjerujem da će on da pokrene i razbije tišinu, da ispriča neke nove priče koje čuvaju sve žene od zaborava.

A ovaj 8.12. koji će žene diljem Bosne i Hercegovine da obilježavaju su upravo očuvanje sjećanja na sve naše drugarice čije priče nismo čule, ali želimo njih da sačuvamo od zaborava fenomenalne kakve su i bile.

Vildana Džekman-Villma, mirovnjakinja, aktivistkinja, feministkinja sa širokim spektrom identiteta koje smatra ličnim bogastvom. Radi u Fondaciji CURE od 2013. godine, a prve aktivističke i mirovne tokove bilježi još kao volonterka Fondacije CURE od 2012. godine. Bavi se pitanjima koji se tiču izgradnje mira iz ženske perspektive. Istraživala je i autorica je rada „Ratni zločini nad štićenicima/ama Vukovarske bolnice“ koja nikada nije objavljena zbog prikaza stanja koje nije društveno prihvaćeno. Učestvovala je u nastanku knjige o mirovnim aktivistkinjama „HIStory is not HERstory“ i dala je svoj doprinos nastanku knjiga „Rat nije jednorodan“ i „Mir sa ženskim licem“ kroz aktivan rad u Inicijativi „Mir s ženskim licem“. Istraživala je žensku perspektivu izgradnje mira kroz analizu „Žene, Aktivistkinje, Mir – Nisam publika onima koji narušavaju Mir“. Dobitnica je mirovne nagrade za tekst „Kad razmišljaš o identitetima a pišeš o mirovnom aktivizmu“. Voli duge šetnje, plivanje, more, planinarenje i sretne ljude. E-mail: vildana.dzekman@gmail.com

Detalji: Objavljeno 02 Decembar 2017

Sarajevo, 19. septembar 2014. godine

PARLAMENTARNA SKUPŠTINA BOSNE I HERCEGOVINE
PREDSTAVNIČKI DOM

Komisija za ostvarivanje ravnopravnosti polova
Za Predsjednika Komisije
za Ured sekretara Komisije

PREDMET: Inicijativa ženskih organizacija u BiH za utvrđivanje Dana sjećanja na stradanje žena u ratu u Bosni i Hercegovini

Poštovani/a

U skladu sa Članovima 31., 46., i 99. Poslovnika Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine („Službeni glasnik BiH“, br. 33/06, 41/06, 81/06, 91/06, 91/07 i 87/09), u ime Fondacije “Lara” iz Bijeljine i Udruženja “HO Horizonti iz Tuzle, uz podršku 10 ženskih organizacija sa područja cijele Bosne i Hercegovine i oko 1200 potpisa građana i građanki BiH, dostavljano Vam

Inicijativu za utvrđivanje Dana sjećanja na stradanje žena u ratu u Bosni i Hercegovini

Uz Inicijativu dostavljamo:

1.Rješenja o registraciji organizacija pokretača Inicijative

2. Potvrde podrške ženskih organizacija Inicijativi

3. Potpise podrške građana inicijativi

U skladu sa Članom 37. i Članom 39. Poslovnika, otvoreni smo za dalju pismenu i usmenu dopunu sadržaja i dokumenata Inicijative.

Cijeneći da je u toku predizborna kampanja a potom slijede Opšti izbori, molimo Ured sekretara Komisije da nas kontaktira u vezi sa daljim koracima postupanja u vezi Inicijative.

Obrazloženje

1. Formalno pravni okvir za podnošenje inicijative

U proceduralnom smislu Inicijativa se zasniva na odredbama Poslovnika Predstavničkog doma Parlamentarne skupštine Bosne i Hercegovine („Službeni glasnik BiH“, br. 33/06, 41/06, 81/06, 91/06, 91/07 i 87/09), a posebno Članu 99. kojim je propisan djelokrug rada Komisije za ostvarivanje ravnopravnosti polova.
U materijalno-pravnom smislu, Inicijativu temeljimo na Ustavu Bosne i Hercegovine, Konvenciji o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena iz 1979. godine i Opcionom protokolu uz Konvenciju o eliminaciji svih oblika diskriminacije žena, Pekinškoj deklaraciji i Platformi za akciju, UNSCR 1325, Zakonu o ravnopravnosti polova BiH (Službeni glasnik BiH broj; ) i drugim domaćim pravnim propisima i strateškim dokumentima kojima je propisana ravnopravnost polova i obaveza eliminacije svih oblika diskriminacije po osnovu pola.

2. Društvena opravdanost i činjenični osnov Inicijative

Kultura sjećanja je način na koji jedna generacija prenosi događaje i vrijednosti sadašnjosti i prošlosti budućim generacijama. Rad brojnih progresivnih, hrabrih i umnih žena i muškaraca na postizanju ravnopravnosti polova, emancipacije i uživanja ljudskih prava žena integralni je dio prošlosti naše zemlje. Ipak ovaj dio naše istorije isključen je iz istorijskih udžbenika i zajedničkog pamćenja. Imenovanje značajnih datuma, otvaranje memorijala, određivanje javnih naziva (ustanova, ulica i dr) po ženama, na izgled marginalno, u stvari je pitanje vrednovanja postignuća žena i rodne ravnopravnosti u kulturi sjećanja koja treba da odražava doprinose (i stradanja) i žena i muškaraca u jednom društvu. Integrisanje rodne dimenzije u zajedničkom pamćenju jedan je od najvažnijih elemenata u dostizanju društva jednakih mogučnosti za žene i muškarce, što je u BiH i pravno propisano i politički određeno kao cilj kojem težimo.

Žene su jednako isključene i iz procesa memorijalizacije stradanja građana/ki BiH u ratu od 1992-1995. godine. Žene žrtve rata uglavnom se koriste u dnevno-političke i propagandne svrhe, dok se ukupna a ni pojedinačna stradanja žena ni na koji način ne obilježavaju, kako na nivou lokalnih zajednica i entiteta, tako ni na nivou BiH. A samo neki podaci koje navodimo svjedoče o stradanju žena tokom rata u BiH i oni su činjenični osnov za pokretanje Inicijative.

U periodu od 1992. do 1995. godine u Bosni i Hercegovini ubijeno je /stradalo ukupno 9 901 žena. Prema evidenciji Istraživačko-dokumentacionog centra iz Sarajeva (objavljenoj u Bosanskoj knjizi mrtvih), žene čine 10,31% od ukupnog broja žrtava rata u BiH, i oko 1/4 civilnih žrtava rata. Njih 2/3 ili 5.873 stradalo je tokom 1992. godine, u periodu od aprila do septembra. Među stradalim ženama 72,5% su bošnjačke nacionalnosti. Žena srpske nacionalnosti stradalo je 1644 ili 16,6% i 9% ili 896 je Hrvatica. Žena ostalih nacionalnosti stradalo je 182 ili 1,83%. Od ukupnog broja stradalih žena, njih 97,48% su ubijene ili nestale kao civilne žrtve rata.

Prema različitim analizama suđenja za ratne zločine počinjene tokom rata u BiH, u oko 75 sudskih predmeta (pravosnažnih, prvostepeno osuđenih i postupaka koji su u toku) vođenim pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju, Sudom Bosne i Hercegovine, Specijalnim sudom za ratne zločine u Beogradu, okružnim i kantonalnim sudovima u BiH, suđeno je i za ratni zločin silovanja žena. Broj silovanih žena nikada nije utvrđen i svako licitiranje ciframa ulazi u sferu političke propagande. Žene u BiH bile su oružje rata i zastrašivanja, seksualno nasilje nad ženama i djevojčicama bilo je masovna pojava i mnogi slučajevi ratnog silovanja još su nekažnjeni i nerazotkriveni.

Opšte su poznati podaci o broju izbjeglih i raseljenih lica tokom godina rata u BiH, tako da ih nije potrebno posebno navoditi. Rat je promijenio živote stotinama hiljada žena koje su izgubile sinove, muževe, očeve i braću, bile prognane ili izbjegle. Za razmjere ove vrste stradanja žena nije još obezbijeđena adekvatna pravda.

Pored toga što su u ratu stradale, žene su u ratu u BiH, kao i svim ratovima vođenim na ovim i drugim prostorima, bile ključna mobilizacijska snaga koja je omogućavala da zajednice prežive uprkos borbenim dejstvima. Žene u ratu su bile one koje su preuzimale uloge hraniteljica porodice, radile u fabrikama, pomagale izbjeglicama, radile druge neophodne javne i reproduktivne poslove. Njihov doprinos kao i njihovo stradanje treba da budu dio integralnog sjećanja na godine rata.

3. Mogućnosti i rješenja

Predlagači/ice Inicijative svjesne su da je pitanje državnih praznika jedno od najtežih političkih pitanja u Bosni i Hercegovini. Svi dosadašji pokušaji donošenja zakona o praznicima nisu uspjeli dobiti potrebnu podršku u Parlamentarnoj skupštini i utvrđivanje i obilježavanje državnih praznika još je u nadležnosti entiteta.

Inicijativom tražimo da se utvrdi Dan sjećanja na stradanje žena u ratu u BiH koji bi imao karakter državnog praznika (ne nužno i neradnog dana) i kao takav bio propisan u zakonu kojim se utvrđuju državni praznici.

Međutim, zbog neizvjesnosti donošenja zakona o državnim praznicima, tražimo održavanje Poslovnikom odgovarajuće rasprave o problemu rodnog aspekta ratne memorijalizacije u Bosni i Hercegovini, jer cijenimo da bi tokom rasprave mogli doći do alternativnog i prihvatljivog rješenja.

Udruženje “HO Horizonti”
Mira Vilušić,
Fondacija “Lara”
Mara Radovanović, direktorica

Detalji: Objavljeno 29 Novembar 2017

Kada je 1979. dobila Nobelovu nagradu za mir, Majku Terezu su upitali: „Šta možemo učiniti za mir u svijetu?“, odgovorila je: „Idite kući i volite svoju porodicu“.

Ona svoju porodicu, majku i sestru, nije vidjela od 18. godine, kada se zaredila, do smrti u poznoj starosti, u 88. godini. Njena porodica su 70 godina bili bolesni, beskućnici, gubavci, oboljeli od side, alkoholičari, umirući.... svi oni koje niko nije htio i koji su bili teret društvu. I to širom planete...

Ovaj čudesni odnos između „mira u kući“ i „mira u svijetu“, na neki način je paradigma ženskog mirovnog angažmana. On najčešće ostaje nevidljiv, tih, skroman i čak ni ne teži priznanju, pogotovo ne javnom. Jedna je Majka Tereza, ali koliko žena širom svijeta, u ovom trenutku, bije svoje tihe bitke za mir, čineći ono šta je Majka Tereza radila, ali u svojoj porodici, komšiluku, selu, gradu...ili daleko od svog zavičaja u nekoj bolnici, izbjegličkom kampu, manastiru...

Upravo zato je teško govoriti o mirovnom aktivizmu žena, a da taj govor bude pravedan, pogotovo u smislu društveno valorizovanih dostignuća. Koju istaći, a da bitnija, zaslužnija ostane nevidljiva? Jer, mirovni angažaman žena je uglavnom javno nevidljiv.

Mir i sukob

Mir nije puko odsustvo rata, pod mirom se danas podrazumijeva život bez nasilja, ugroženosti, straha, život u društvu lične sigurnosti i socijalne pravde, u kome svaki pojedinac/ka ima priliku da se razvija i doprinosi dobrobiti zajednice.

Kad neko pomene mir i žene, uvijek mi, snagom stereotipa, iskrsnu dvije arhetipske slike. Prva, slika cvrkutave mlade misice, koja, ah obavezno, kaže da će se zalagati za “mir u svijetu”, vjerovatno nemajući blagog pojma o čemu govori. Druga jeste slika čestite balkanske domaćice koja će učiniti sve, ah baš sve (što treba, a pogotovo što ne treba), da bi “sačuvala mir u kući.” Sačuvati mir u kući” znači i trpjeti batine, poniženja, izdaju i nevjeru, samo da “komšije ne saznaju” i samo da se sačuva idilična porodična fasada. Trpjeti nepravdu i diskriminaciju, da se ne zamjeriš, poslodavcu, političkom moćniku, lokalnom tajkunu...

Pa zar je to mir? Naravno da nije.

Mir nije pusta žabokrečina, koja nužno vodi u entropiju i sprječava svaki napredak i razvoj. U društvu izranjavanom čestim ratovima, nasiljem i nepravdama postoji strašna potreba za izbjegavanjem ili negiranjem svakog sukoba. Često čemo čuti: dobro, samo nek je živa glava na ramenima! Zar su “živa glava” i “kora hljeba” zaista jedini mir kome trebamo težiti! Sukob se često doživljava kao neprijatnost, čak se izjednačava sa nasiljem, iako sukob nije nasilje. „Izbjegavajući sukob problem nećemo riješiti, naprotiv, možemo stvar učiniti samo još gorom gomilajući nezadovoljstvo ili frustraciju nečim, dok sve ne eksplodira kao nasilje. Hrabrost je otvoriti sukob i tražiti rješenje. Sukob je znak da nešto ne valja i signal da nešto moramo promijeniti, ako je moguće na vrijeme.“ (Ivana Franović)
Istinska mirovna akcija, dakle, nije negiranje sukoba, nego preuzimanje odgovornosti za njihovo rješavanje. Ili što bi rekao Johan Galtung: „Mir je nenasilna kreativna transformacija sukoba“.

Kada govorimo o miru i mirovnom angažmanu u BiH, najrealnije je reći da je izgradnja mira ono što smo živjele i prežvjele. Ili tačnije ono što živimo i preživljavamo.

Milkica MILOJEVIĆ

(Izlaganje na Konferenciji “Iskustva i izazovi ženskog mirovnog aktivizma u BiH, rodni aspekt”, Banja Luka, 5. avgust 2014. godine)

Detalji: Objavljeno 29 Novembar 2017

Pojmovnik - Pokušaj pojašnjenja nekih od pojmova koji se najčešće javljaju uz suočavanje s prošlošću

Pamćenje pojedinaca, odnosno individualna pamćenja nisu izolovana: uvek su pod uticajem okoline/društva u kom pojedinac živi¹, pa i pod uticajem “kolektivnih pamćenja”. Maurice Halbwachs čak smatra da individualno pamćenje nije moguće bez reči i ideja, a to su instrumenti pozajmljeni od društva². Tako da bez okoline, odnosno društva, ne bi bilo ni individualnih sećanja. Takođe, pamćenje je deo ličnog, a i kolektivnog identiteta.

Kolektivno pamćenje jeste verzija prošlosti: kako je se članovi nekog društva sećaju. Ono neophodno sadrži simbole, narative i mitove. Neka od kolektivnih pamćenja imaju vrlo ograničen vek i menjaju se ili čak iščezavaju prostom smenom generacija. No, to nije slučaj sa nacionalnim pamćenjem: ono je dugoročnije, “usidreno je u političkim institucijama i 'odozgo' utiče na društvo”³.

Naime, nasuprot popularnom stanovištu o naciji kao nečem prirodnom, organskom, datom i iskonskom, nacije su moderan sociokulturni i politički fenomen. Benedict Anderson naciju određuje kao “zamišljenu zajednicu”⁴. Anthony D. Smith je smatra kompleksnim konstruktom koga čine međusobno povezane komponente: etničke, kulturne, teritorijalne, ekonomske i pravno-političke. Povezanost s prošlošću, pogotovo etničkom prošlošću za naciju je presudna – međusobna solidarnost pripadnika određene nacije utvrđena je zajedničkim sećanjima, mitovima i tradicijama bez obzira na to imaju li ili ne “svoju” državu⁵. Ideološka svest o pripadnosti naciji obuhvata “…složen skup tema o ‘nama’, ‘našoj domovini’, ‘nacijama’ (‘našim’ i ‘njihovim’), svetu, kao i moralu nacionalne dužnosti i časti”⁶.

Glavnu ulogu u širenju osećaja pripadnosti naciji u današnje vreme ima javni obrazovni sistem, ali i učešće u ritualima⁷. Prateći primer “srastanja” nemačke nacije nakon skoro pedeset godina podeljenosti na dve države, Peter Sloterdijk tvrdi da su nacije, ovakve kakve ih danas znamo, ništa drugo do efekti jednog sveopšteg psiho-akustičnog insceniranja, kroz koje zapravo srasta ono što se zajedno čuje, što se zajedno čita, što se zajedno gleda na TVu, što se zajedno informiše i zajedno uzbuđuje⁸.

Što se tiče prostora bivše Jugoslavije, treba imatu u vidu da se termin nacija prvenstveno koristi za etničku grupu, a ne za građane jedne države koji imaju isti pasoš; delovi te grupe mogu živeti u različitim državama.

U svom slavnom predavanju “Šta je nacija?” održanom 1882. godine, Ernest Renan definiše naciju kao duhovni princip koga predstavljaju zajedničko bogato nasleđe sećanja i današnji pristanak i želja da se zajedno živi, volja da se održi vrednost nasleđa. Nacionalna ideja se po njemu zasniva na herojskoj prošlosti, velikim ljudima i slavi. Smatra da je nacija “solidarnost velikih razmera koju čine osećaj žrtve koju je čovek podneo u prošlosti i one koju je spreman podneti u budućnosti,” i da je za nacionalno pamćenje od mnogo veće vrednosti tuga nego trijumf, jer ona nalaže obaveze i zahteva zajednički napor⁹. Dubravka Ugrešić primećuje da je metoda uspostavljanja nacionalnog identiteta: teror sećanjem, koji ne preza od nacionalne megalomanije, heroizacije, mitizacije, apsurda, “dakle, laži”¹⁰.

Sećanja pripovedanjem dobijaju oblik i strukturu koji ih čine stabilnijim¹¹. Tako da je nacionalno pamćenje sazdano od nacionalnih narativa, priča koje su stalno prisutne, koje po pravilu većina pripadnika nacije zna, koje se prenose sa kolena na koleno, po potrebi se vremenom menjaju (pa čak i po potrebi zaboravljaju), koje opisuju tu naciju, njen odnos prema nekom važnom istorijskom događaju, pa čak i njene emocije. To su priče koje deluju kao vezivno tkivo za nebrojeno pojedinaca koji se svi međusobno verovatno nikada neće upoznati. Odnosno, kako Sabrina Ramet kaže:
Zajednička je povijesna naracija, koja obuhvaća zajedničke mitove, zajedničke junake, zajedničke izazove i zajedničku mržnju, ono što povezuje neku zajednicu. Ona je, štoviše, preduvjet za stanje nacionalnog jedinstva¹².

Svaka grupa ima svoje narative koji afirmišu osećaj jedinstvenosti i posebne sudbine te grupe. Nacionalni identitet i nacionalni narativi tako čine neraskidivu vezu jer upravo se identitet konstruiše, približava i održava preko narativa, a njihova sprega pomaže u definisanju granica i razlika između pripadnika/ca jedne nacionalne grupe i “drugih” koji se često doživljavaju kao strani, neprijateljski i kao opasnost za čitavu grupu. Narativi su fokusirani na nacionalna stradanja, nacionalne heroje i definisanje ključnih vrednosti i normi sa kojima se nacija identifikuje i koje promoviše.

Poznavanje nacionalnih i etničkih narativa može biti od suštinske važnosti za razumevanje uzroka nasilne prošlosti, ali i u radu na izgradnji mirne budućnosti. Po Julie Chaitin, u periodima dugotrajnih konflikata, nacije teže da svoju decu uče sopstvenim narativima kao jedino ispravnim. Neprijateljski narativi se tako potpuno ignorišu, ili se prezentuju kao pogrešni i neopravdani¹³.

Suprotstavljeni narativi su posebno problematični i potencijalno opasni u društvima koja se oporavljaju od ratne prošlosti. Tenzija među njima ozbiljno ugrožava nastojanja za suočavanjem sa prošlošću i izgradnjom trajnog mira. Bar što se balkanskog konteksta tiče, Assmann je sasvim u pravu kada kaže da dokle god traje bolna asimetrija sećanja i dve strane imaju suprotstavljene perspektive - traje i rat¹⁴. Odnosno, da citiramo Ramet:
To ne znači da se u multietničkoj državi naracije sastavnih nacionalnosti moraju uskladiti do točke u kojoj postaju praktički istovjetne. To znači da je, da bi multietnička država dugoročno bila stabilna, neophodno da povijesne naracije sastavnih naroda budu očišćene od uzajamne mržnje, uzajamnog optuživanja i okrivljavanja, tako da sastavni narodi ne usvajaju naracije u kojima se međusobno definiraju kao neprijatelji¹⁵. /Ivana Franović/Tamara Šmidling/

¹Videti Maurice Halbwachs. On Collective Memory (Chicago: The University of Chicago Press, 1992).
²Maurice Halbwachs. “Kolektivno i istorijsko pamćenje”. U: Reč: časopis za književnost i kulturu, i društvena pitanja, br. 56.2, str. 63.
³Aleida Assmann. Duga senka prošlosti: Kultura sećanja i politika povesti (Beograd: Biblioteka XX vek, 2011), str. 40.
⁴Videti Benedict Anderson. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism (London, Verso: 1983). Anderson pojašnjava da je ta politička zajednica zamišljena iz razloga što ni u slučaju najmanje nacije njeni članovi se nikada neće upoznati, sresti, niti čak čuti za većinu ostalih članova, str. 5-7.
⁵Anthony D. Smith. National Identity (London: Penguin Books, 1991), str. 15-16.
⁶Billig. Banalni nacionalizam, str. 19.
⁷Assmann tvrdi da se nacionalno pamćenje stiče upravo učešćem u ritualima. Assman. Duga senka prošlosti, str. 268-269.
⁸Peter Sloterdijk. Der starke Grund zusammen zu sein Sonderdruck: Erinnerungen an die Erfindung des Volkes, 2. Auflage (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1998), str. 27.
⁹Ernest Renan. “What is a nation?” U: Homi Bhabha, ur. Nation and Narration (London: Routledge, 1990), str. 19.
¹⁰Dubravka Ugrešić. Kultura laži: antipolitički eseji (Beograd: Fabrika knjiga, 2008), str. 114.
¹¹Assmann. Duga senka prošlosti, str. 24.
¹²Sabrina P. Ramet. “Srpska i hrvatska povijesna naracija”. U: Anali Hrvatskog politološkog društva, Vol. 3, br. 1, svibanj 2007, str. 300.
¹³Julie Chaitin. “Narratives and storytelling in conflicts and conflict resolution”. Intractable Conflict Knowledge Base Website. Str. 8.
¹⁴Assmann. Duga senka prošlosti, str. 85
¹⁵Sabrina P. Ramet. “Srpska i hrvatska povijesna naracija”, str. 302.